Trung thu ngày ấy

🌕🌕🌕🌕🐥🐖🐰🐷🐇🌺🌷🍂

Tháng tám âm lịch đang về, nghĩa là rằm tháng tám sắp đến, và cũng có nghĩa tết trung thu đã cận kề. Nhắc đến hai tiếng "trung thu" lại khơi gợi một niềm hoài cảm bâng khuâng êm đềm. Ai hiện nay trên đầu hai thứ tóc mà không ít nhiều vương vấn luyến lưu những ký ức lung linh của một thời thơ ấu?

Trung thu bây giờ có còn giống như trung thu của hơn bảy mươi năm về trước? Tên gọi trung thu vẫn không thay đổi, đất trời bốn mùa chẳng khác và vầng trăng thu cũng vẫn còn nguyên đó, vành vạnh sáng ngời mông lung huyền ảo. Nhưng cảnh vật trên mặt đất đã thay đổi, sinh hoạt đời sống cũng thay đổi và thứ đổi thay nhiều nhất là tâm tính con người. Dẫu biết rằng không thể níu kéo quá khứ, ngăn bước tương lai, nhưng những hình ảnh, cảm xúc khó phai mờ của một thời thơ ấu vui tết trung thu trong đơn sơ mộc mạc, gần gũi thiên nhiên - giữa tình thân ấm áp của gia đình bạn bè láng giềng khu xóm luôn dạt dào trở về trong tâm trí mỗi độ thu sang.

Vào cái thuở măng non thơ dại ấy, cái thuở trẻ con còn ở trần nghịch đất, người lớn còn vấn khăn ăn trầu, nhà ngói nhà tranh còn lúp xúp đan xen hoà quyện trong tình láng giềng tương thân tương ái, có một đứa bé lon ton theo mẹ đi chợ. Cặp mắt tròn xoe của nó không rời hướng nhìn khỏi những sạp hàng hai bên đường và cả trong dãy chợ, nơi những chiếc đèn trung thu hình con cá, con thỏ, con bướm hay đèn xếp, đèn quả bưởi, đèn cây quạt... phất bằng giấy bóng kính, giấy thủ công đủ màu xanh đỏ tím vàng đang treo lơ lửng trên những sợi dây thép bắc ngang. Dưới mặt sạp bày biện những bó nến to nhỏ đủ cỡ, nhiều màu. Rồi các con giống xinh xinh bé bé nặn bằng bột, sơn phết tô điểm đẹp đẽ, nhìn sống động như thật. Này là mấy con thỏ bạch đang ngước nhìn trăng, kia là đàn gà con vàng ong luẩn quẩn bên gà mẹ, nọ là heo mẹ tròn trĩnh nằm cạnh bầy con múp míp. Lại có cả một mâm ngũ quả gồm một nải chuối sứ đầy trái vàng au, tròn nẫn, với các quả cam, mận, dứa, xoài nắn nót đẹp đẽ tỉ mỉ xếp gọn gàng bên trên. Ngay kế nhóm các con giống là khoảng sạp bày bánh nướng bánh dẻo cỡ nhỏ dành riêng cho trẻ em. Tuy bánh có hình thù thu nhỏ mà cũng vuông vắn với đủ hoa văn chạm trổ. Có thứ bánh được đúc khuôn thành hình các con thú trông rất ngộ nghĩnh. Rồi đến bánh in, bánh khảo cắt hình chữ nhật và các loại oản bột đúc theo khuôn trụ tháp, bọc giấy bóng kính xanh đỏ vàng nhìn thật bắt mắt.

Ôi chao đẹp quá, thích quá! Đứa bé tâm trí mê mẩn, chân bước không rời. Cặp mắt của nó như dán chặt vào từng món đồ đặc trưng cho trẻ em trong mùa tết trung thu. Thứ nào cũng có sức thu hút kỳ lạ, cũng đầy ma lực mời gọi, níu kéo. Mà không phải chỉ có một mình nó. Xung quanh đấy và cả khu chợ, nhất là trước các sạp hàng bán đồ trung thu, đã ồn ào náo nhiệt tiếng trẻ con, tiếng người lớn chỉ trỏ, bàn tán, vòi hỏi, can ngăn - và cả tiếng khóc lóc, dỗ dành, đe nẹt.

Thế rồi, đây đó đã thấy lui ra những gương mặt rạng rỡ hí hửng với chiếc lồng đèn đúng ý trong tay và hậu hĩnh hơn, cả một túi bánh với nến màu, con giống. Những đứa trẻ này chân bước đi mà lòng như chắp cánh. Quanh đó lại có những khuôn mặt ủ ê không tươi, tuy tay cũng đang cầm lồng đèn nhưng vẻ vùng vằng, kém vui - có lẽ đèn không đúng ý, hay mẹ không chiều lòng mua thêm cho những món khác nữa. Lẫn trong hai nhóm trên, tội nhất là các em nhỏ mà lồng đèn không có, đến cả bánh trái con giống đồ chơi cũng đều không. Có đứa mếu máo vừa đi theo người lớn vừa khóc. Có đứa cúi mặt câm nín chịu đựng. Chiếc giỏ đi chợ và túi tiền khiêm tốn của mẹ của chị chỉ sát sao vừa đủ cho hai bữa cơm thanh đạm và vài món nhu yếu phẩm thiết thực trong ngày thì làm sao còn phần chi cho những xa xỉ của trẻ con - dẫu đang vào dịp tết trung thu, vốn được mặc định là tết thiếu nhi, dịp vui chơi dành riêng cho trẻ em.

Trung thu có phải là tết của trẻ em không? Chính thức thì là không. Trung thu, theo truyền thống bắt nguồn từ bên Tàu từ thuở xa xưa, sau truyền sang nước ta - là lễ hội vào đúng đêm rằm tháng tám âm lịch, thời điểm trăng tròn và sáng nhất trong năm, để mừng và tạ ơn trời đất sau một năm vất vả cày cấy trồng trọt và thu hoạch. Treo đèn lồng, uống trà, ăn bánh, ngắm trăng, ngâm vịnh, ca múa là thú vui của người lớn trong dịp này. Trẻ em lúc đầu chỉ được vui ké, ăn theo. Về sau trò vui cho người lớn nhạt dần, ý nghĩa chính của ngày lễ không còn được nhắc tới, chỉ còn bánh nướng bánh dẻo là vẫn duy trì. Riêng trò chơi của trẻ em lại nở rộ với múa lân tùng cheng tưng bừng rộn rịp, lồng đèn treo trước nhà trong sân, rước cộ đèn lấp lánh đủ loại đi vòng vo khắp xóm, bánh kẹo xôi oản con giống trái cây bày biện trên kệ trên bàn, ánh nến soi sáng mọi ngả đường góc ngách. Trung thu nghiễm nhiên trở thành tết thiếu nhi mà không ai phản đối.

Vui quá! Vui quá! Trăng lên rồi kìa! Vầng trăng rằm tháng tám tròn xoe mát mẻ thanh thoát đang nhô lên trên nền trời vừa ngả tối. Ánh sáng mênh mang dìu dịu lan toả khắp bầu trời cảnh vật. Lao xao đã có tiếng trẻ con gọi nhau í ới ngoài đường rồi thấp thoáng ánh nến loé lên đây đó. Một chiếc lồng đèn, rồi hai chiếc, ba chiếc, chẳng mấy chốc mười mấy chiếc đủ hình dạng đủ màu sắc cùng lập loè đong đưa. Ánh sáng chiếu qua giấy bóng kính cùng hội lại  lung linh ửng soi những khuôn mặt hân hoan của đàn bé thơ và cả những người lớn. Nhóm rước cộ đèn trung thu của khu xóm đã tự giác hình thành, bắt đầu diễn hành chầm chậm quanh mấy con đường mà không cần ai điều khiển hay tổ chức.

Trăng dần lên cao, đám trẻ càng phấn khích vui vẻ. Đoàn rước đèn vẫn đều bước. Một hai chiếc đèn chợt tắt phải tạm dừng để được châm thêm nến rồi lại mau mắn nhập bọn. Những đứa trẻ đã đốt hết nến trong đèn cũng chưa muốn rời hàng ngũ đi về. Cứ vẫn còn nối bước. Còn hoà mình trong đám rước là còn thích thú say mê. Đến lúc này thì chẳng còn ai phân bì đèn nào đẹp hay sáng hơn đèn nào. Chỉ thấy trước là đèn, sau là đèn, xung quanh cũng toàn là đèn, và đầy quanh đấy khuôn mặt của các bạn cùng trang lứa.  Cảm giác thật hân hoan và ấm cúng.

Còn đang tràn ngập trong niềm vui khó tả thì có tiếng "loong coong lạch xạch" vang lên liên tục gần bên. Thì ra đó là tiếng phát ra từ món đồ chơi tự chế của một đứa trẻ. Em nhỏ này chắc vì nhà nghèo không đủ tiền mua lồng đèn nên đã dùng hai lon sữa bò rỗng xỏ dây thép theo hình thước thợ cho chồng lên nhau rồi gắn vào que tre chế thành đồ chơi trung thu. Khi cầm que đẩy đi, cái lon bên dưới lăn trên mặt đất như cái bánh xe, còn lon bên trên xoay vòng tròn. Ngọn nến nhỏ gắn bên trong ống lon ở trên hắt ra ánh sáng xoay tròn theo chiều quay của chiếc lon. Đứa trẻ miệng cười toe, nhanh nhảu đẩy cái xe lon của mình đi song song rồi vượt qua đám rước, để lại những cặp mắt tròn xoe ngây thơ nhìn theo không chớp.

Đứa trẻ đẩy xe lon vừa đi quá thì lại có tiếng "cóc cóc cóc" đều đặn nhịp nhàng phát ra từ đằng sau đám rước rồi tiến dần lên. Hai đứa trẻ khác, tay cầm hai món đồ chơi, đang gõ nhịp tham gia cuộc vui. Tiếng động nghe như tiếng phách đếm nhịp vang lên lạ tai kích thích óc tò mò của mọi người. Đây cũng là những món đồ bình dân tự chế của các trẻ em khéo tay. Nó nhỏ nhắn thôi và nằm gọn trong lòng bàn tay - gồm hai vỏ nang hình thoi đã phơi khô khoét rỗng ruột lấy từ hai quả già của một loại cây cảnh trong sân vườn (loại cây này khá phổ biến tại miền Nam mà người viết không nhớ tên). Một cọng dây thép uốn cong luồn giữ hai vỏ nang đó ở hai đầu cho nằm đối diện với nhau. Khi sử dụng, một tay cầm phần cán vỗ cái phách tự chế vào lòng bàn tay kia. Hai vỏ nang rỗng chạm nhau phát ra tiếng kêu"cóc cóc" vang vang.

Âm thanh và hoạt cảnh từ những món đồ chơi của các trẻ nhà nghèo đó vô hình chung góp thêm phần sôi động hào hứng cho cuộc vui rước đèn đêm trung thu. Dần dần xuất hiện thêm những đứa bé khác cùng nhập bọn. Những em này trên tay chỉ có cái phễu loe làm bằng giấy che bên trong ngọn nến đang cháy sáng. Rồi thì lóc nhóc cả những đứa trẻ tay không, chẳng cầm theo thứ gì, rồng rắn nối đuôi nhau đi theo đám rước.  Giờ đây không kể giàu nghèo, bất luận sang hèn, các em nhỏ đã hoà đồng cùng nhau. Kế bên áo quần tươi sắc gọn gàng, đầu đội nón chân đi guốc là những đầu trần chân đất, quần cộc áo vá. Nhưng không ai để ý đến điều đó nữa. Tất cả không còn sự phân biệt. Tất cả đã hoà quyện thành một khối duy nhất vì tất cả đang tận hưởng chung một niềm vui giản dị mà thuần khiết: rước đèn đêm trung thu.

Đến chừng tám giờ thì đám rước dần giải tán. Mọi người tản mác ra về. Nhưng cuộc vui vẫn còn tiếp tục tuy không sôi động như trước. Tự trong sân những nhà có treo lồng đèn, ánh nến vẫn nhấp nháy và các em nhỏ vẫn vui đùa với những món đồ chơi trung thu của mình. Nhà nào mua hay làm được đèn kéo quân thì thích lắm, vì khi đốt nến bên trong, có những bóng hình linh động quay xung quanh mặt khung đèn tạo sự tò mò chú ý. Trẻ con hàng xóm thường bảo nhau kéo đến để mê mẩn ngắm nghía.

Giờ này cũng là giờ người lớn thưởng thức món bánh nướng bánh dẻo với trà nóng rồi ngắm trăng nhắc chuyện hằng nga chú cuội. Nếu may mắn, đêm trung thu được thời tiết tốt, không nóng không lạnh, trời quang mây tạnh và tầm nhìn không bị che chắn thì thật là tuyệt vời. Trăng rằm tháng tám âm lịch luôn là vầng trăng sáng và to tròn nhất trong năm. Ngắm trăng ngày rằm vốn đã đem lại trải nghiệm thú vị. Chiêm ngưỡng trăng trung thu lại càng là điều đáng mong đợi ước ao.

Trong khung cảnh yên bình và tâm trạng thư thái nhẹ nhàng của đêm trung thu, vẳng trong không gian có tiếng hát phát ra từ chiếc máy phát thanh của nhà ai đó: 

Bóng trăng trắng ngà

Có cây đa to

Có thằng cuội già

Ôm một mối mơ...

Mười lăm tháng tám trời cho

Một ông trăng sáng thật to

Các em thích cười muốn lên cung trăng

Cứ hỏi ông trời cho mượn cái thang

Cứ hỏi ông trời cho mượn cái thang...

Trung thu Bính Ngọ 2026

Quang Dương